کتاب «جنسیت و فاعل اخلاقی» اثری پژوهشی و فلسفی است که به تحلیل نسبت میان هویت جنسیتی و مفهوم عاملیت اخلاقی از منظر فلسفه اسلامی-ایرانی میپردازد. این کتاب در ژانر فلسفه اخلاق و مطالعات جنسیت جای میگیرد و با رویکردی تحلیلی، مفاهیم بنیادین در سنت فلسفی اسلامی را در مواجهه با پرسشهای مدرن درباره جنسیت مورد بازخوانی قرار میدهد. این اثر، بهعنوان یکی از متون پیشرو در حوزه فلسفه فمینیستی در ایران، خوانشی نوین از مبانی انسانشناختی اخلاق ارائه میکند.
این کتاب با طرح این پرسش محوری آغاز میشود که آیا جنسیت بهعنوان یک ویژگی متعین زیستی-اجتماعی، در شکلگیری و تعریف «فاعل اخلاقی»؛ یعنی عاملی که صاحب عقلانیت عملی، مسئولیت و توانایی صدور فعل اخلاقی است، تأثیرگذار است یا خیر. نویسنده با مرور آرای فلاسفه کلاسیک اسلامی مانند ابنسینا و ملاصدرا در باب نفس و تجرد عقل، به نقد دیدگاههای ذاتباورانه درباره تمایزات اخلاقی مبتنی بر جنسیت میپردازد. سپس با استفاده از چارچوبهای فلسفه اخلاق معاصر، استدلال میکند که اگر فاعلیت اخلاقی بر پایه «عقلانیت عملی» تعریف شود، این ظرفیت ذاتی، مقید به جنسیت خاصی نیست و تفاوتهای احتمالی در تجربیات زیسته ناشی از جنسیت، به تفاوت در محتوا و مصادیق احکام اخلاقی میانجامد، نه به تفاوت در ساختار و قوه فاعلیت. کتاب به چالشهایی مانند نسبت بدنمندی جنسیتی با ساحت اخلاق و نیز نقد برداشتهای سنتی از مفاهیمی مثل «تکمیل نفس» میپردازد.
«جنسیت و فاعل اخلاقی» بهعنوان اثری تأثیرگذار در حوزه فلسفه تطبیقی و مطالعات جنسیت در ایران شناخته میشود. اهمیت این کتاب نه در ارائه نظریهای نهایی، که در گشودن باب پرسشگری فلسفی نظاممند و درونماندگار درباره جنسیت در بستر سنت فکری اسلامی است. این اثر نشان میدهد که چگونه میتوان با ابزارهای خود این سنت، خوانشهای قوامیافته از مفاهیم کلیدی را به چالش کشید. کتاب بیشتر برای پژوهشگران و دانشجویان فلسفه اخلاق، فلسفه اسلامی، مطالعات زنان و فمینیسم مفید خواهد بود، زیرا نیازمند آشنایی قبلی با مبانی فلسفه اسلامی و نیز گفتمانهای نظری درباره جنسیت است. نقاط قوت آن در طرح دقیق مسئله و تلاش برای دیالوگ بین دو سنت فکری است، هرچند برخی منتقدان، عمق همافزایانه آن با ادبیات فمینیستی معاصر غربی را در آن کافی نمیدانند.
