کتاب «مجموعه آثار علامه جعفری (جلد ۱۴): فلسفه دین» یکی از مجلدات نظاممند مجموعه آثار محمدتقی جعفری است که در امتداد پروژه فکری نویسنده برای بازخوانی مفاهیم بنیادین دین، عقل، ایمان و تجربه معنوی قرار دارد. اثر حاضر با رویکردی تحلیلی انتقادی، نسبت میان معرفت دینی و عقلانیت فلسفی را بررسی میکند. ویژگی شاخص این جلد، تلاش برای ارائه خوانشی استدلالی از دین است که همزمان به نقد سکولاریسم معرفتی و نسبیگرایی دینی میپردازد و در پی صورتبندی عقلانی از ایمان است.
کتاب با طرح پرسش از چیستی دین آغاز میشود و سپس به مباحثی چون منشأ دین، کارکردهای معرفتی و وجودی آن، نسبت وحی و عقل، و امکان گفتوگوی ادیان میپردازد. نویسنده با ارجاع انتقادی به آرای متفکرانی مانند کانت و جریانهای الهیات جدید، میکوشد نشان دهد که تقلیل دین به تجربه صرف یا اخلاق اجتماعی، نادیده گرفتن ساحت متعالی آن است. در بخشهای مختلف، مفهوم ایمان نه به عنوان تعبد غیرعقلانی، بلکه به مثابه نوعی معرفت وجودی تحلیل میشود که با ساختار فطری انسان پیوند دارد. همچنین مسئله تعارض علم و دین، قلمرو عقل نظری و عملی، و نقد قرائتهای افراطی از اومانیسم مورد بررسی قرار میگیرد. ساختار استدلالی کتاب مبتنی بر تمایز میان دین به عنوان حقیقت متعالی و دینداری به عنوان کنش انسانی است؛ تمایزی که امکان نقد دروندینی و بروندینی را فراهم میکند و خواننده را به بازاندیشی در مبانی باورهای خود فرا میخواند.
این کتاب را میتوان یکی از متون اثرگذار در بازتعریف فلسفه دین در سنت اسلامی معاصر دانست. کتاب به دلیل انسجام مفهومی، دقت در تفکیک سطوح بحث و توجه همزمان به میراث فلسفی اسلامی و چالشهای فکری جدید، در میان پژوهشگران الهیات و فلسفه مورد توجه قرار گرفته است. پیام محوری اثر دفاع از عقلانیت دین و امکان تبیین استدلالی ایمان در برابر رویکردهای تجربهگرایانه افراطی یا شکاکانه است. این کتاب برای دانشجویان فلسفه، الهیات، مطالعات دینی و نیز محققانی که به نسبت میان مدرنیته و دین میاندیشند، منبعی تحلیلی به شمار میآید.
