کتاب «درسنامه علمالنفس فلسفی» اثری آموزشی در حوزه فلسفه اسلامی و انسانشناسی فلسفی است که با ساختاری درسنامهای تدوین شده تا خواننده بتواند مباحث نفس را بهصورت منظم و گامبهگام دنبال کند. نویسنده کتاب، محور اصلی انسانشناسی را «شناخت نفس» دانسته و کتاب را بر بحث از علمالنفس فلسفی متمرکز کرده است؛ رویکردی که در سنت فلسفه اسلامی از مباحث بنیادین بهشمار میرفته و فیلسوفانی مانند ابنسینا و ملاصدرا آن را موضوعی تعیینکننده در فهم جایگاه انسان در جهان دانستهاند.
در این درسنامه، ابتدا اهمیت انسانشناسی و تعریف انسان در نگاه فلسفی توضیح داده میشود. سپس نویسنده با طرح مسئله تجرد نفس و ارائه شواهد قرآنی و روایی، جایگاه نفس حیوانی و انسانی را بررسی میکند. بخش قابلتوجهی از کتاب به تبیین رابطه نفس و بدن اختصاص دارد؛ موضوعی که در فلسفه پیشاصدرایی ذیل طبیعیات بررسی میشد، اما ملاصدرا با سازماندهی تازهای آن را بهعنوان بخشی مستقل از فلسفه قرار داد و سیر نفس، حرکت جوهری، تکامل آن و ارتباطش با معاد را در پیوستاری واحد تحلیل کرد. کتاب همچنین به تفکیک «علمالنفس» از «معرفتالنفس»، و نیز تفاوت آن با روانشناسی تجربی میپردازد و نشان میدهد که علمالنفس فلسفی درباره حقیقت وجودی نفس، قوای آن، حدوث و قدم، تجرد، حرکت، تکاملپذیری و جاودانگی نفس سخن میگوید و برخلاف روانشناسی تجربی، خود را محدود به رفتارهای قابل مشاهده نمیکند.
درسنامه علمالنفس فلسفی، بهگونهای تنظیم شده که تقریباً همه سرفصلهای اصلی علمالنفس در حکمت اسلامی را پوشش دهد و در عین حال برای آموزش منظّم در فضای حوزوی یا دانشگاهی مناسب باشد. از آنجا که کتاب بر مبانی فلسفه صدرایی تکیه دارد و در موارد لازم به آرای مشائیان، بهویژه ابنسینا، اشاره میکند، خواننده میتواند با تطور تاریخی و مبنایی مباحث نفس آشنا شود. این اثر برای کسانی که آشنایی مقدماتی با فلسفه اسلامی دارند، کتابی جامع و قابل استفاده است و با توجه به اینکه مباحث نفس در حوزههای معرفتشناسی، اخلاق، الهیات و روانشناسی فلسفی نقش بنیادی دارد، مطالعه این درسنامه میتواند فهم عمیقتری از جایگاه انسان، حقیقت نفس و ارتباط آن با بدن و جهان فراهم کند.
