کتاب «مجموعه آثار علامه جعفری (جلد ۴): معرفتشناسی» به کالبدشکافی تواناییهای ادراکی انسان و مرزهای میان شناخت شهودی و حصولی میپردازد. نویسنده بر یکی از حیاتیترین پرسشهای بشر یعنی «چگونه میدانیم که میدانیم» تمرکز کرده است. ویژگی برجسته این جلد، تلاش برای ارائه نظامی هماهنگ میان یافتههای علمی جدید و مبانی حکمت متعالیه است که در آن، ابزارهای شناخت از حواس ظاهری تا عقل و وجدان، در یک ساختار منسجم تبیین شدهاند.
کتاب با رویکردی انتقادی نسبت به مکاتب تجربهگرایی و عقلگرایی مطلق روبرو هستیم. نویسنده در فصول مختلف کتاب، به تفکیک میان «شناخت سطحی» و «معرفت شهودی» پرداخته و نقش «حیات معقول» را در فرآیند دستیابی به حقیقت تشریح میکند. یکی از موضوعات کلیدی کتاب، تحلیل رابطه میان «سوژه» و «ابژه» و چگونگی انعکاس واقعیت در ذهن است که با تکیه بر مبنای حرکت جوهری و تجرد نفس بررسی میشود. نویسنده با نقد شکگرایی مدرن، بر این باور است که معرفت حقیقی تنها از مسیر پیوند میان عقل و اخلاق میگذرد و جدایی این دو را عامل انحطاط شناخت در عصر حاضر میداند. در این متن، مفاهیمی چون بدیهیات اولیه، نقش تخیل در معرفت و اعتبار یافتههای علمی در برابر حقایق فلسفی با زبانی تخصصی کالبدشکافی شدهاند. خواننده در خلال این مباحث، با نوعی آسیبشناسیِ شناخت روبرو میشود که در آن، حجابهای روانی و محیطی به عنوان موانع اصلیِ درک واقعیت معرفی شده و راهکارهایی برای تصفیه قوه ادراک ارائه میگردد.
این کتاب به دلیل توانمندی در ایجاد گفتگو میان فلسفه صدرایی و جریانهای معرفتشناختی قرن بیستم، مورد ستایش بسیاری از استادان فلسفه قرار گرفته و در پایاننامههای متعددی به عنوان منبع اصلی تحلیل شده است. پیام اصلی این جلد، بازگرداندنِ قداست به ساحت شناخت و تاکید بر این است که معرفتشناسی جدای از انسانشناسی نیست. مخاطبان هدف این کتاب، پژوهشگران فلسفه تطبیقی، دانشجویان سطوح عالی الهیات و کسانی هستند که به دنبال ریشهیابی بحرانهای معرفتی در تمدن معاصر میگردند. اهمیت این جلد در مجموعه آثار نویسنده، از آن رو است که زیربنای نظریِ سایر آثار وی در حوزههای حقوق بشر و زیباییشناسی را فراهم میسازد.
