کتاب «ائمه(ع) و علم اصول»، پژوهشی تحلیلی در حوزه تاریخ علم اصول فقه است که با رویکردی تاریخی-مسئلهمحور میکوشد نشان دهد که مبانی و نخستین صورتبندیهای علم اصول در همان عصر امامان معصوم(ع) شکل گرفته و بسیاری از قواعد اصولی، ریشه در آموزشهای علمی امام علی(ع)، امام باقر(ع)، امام صادق(ع) و اصحابشان دارد. کتاب در سه فصل تنظیم شده و با اتکا به منابع روایی، آثار اصولی قدما و گزارشهای تاریخی، به بررسی جایگاه علمی ائمه(ع) و نقش آنان در پایهگذاری مباحث اصولی میپردازد. هدف اصلی نویسنده، تبیین سهم امامان(ع) در تولد و تکوین علم اصول و پاسخ به شبهاتی است که این نقش را انکار یا کماهمیت جلوه میدهد.
محتوای کتاب از دو مقدمه و سه فصل تشکیل شده است. در مقدمه، ابتدا ناشر از جایگاه دانش اصول و ضرورت بازخوانی نقش ائمه(ع) سخن میگوید و نویسنده نیز در ادامه، دیدگاه اصولیان، اخباریان و اهلسنت را درباره منشأ علم اصول بررسی میکند و نمونههایی از نخستین آثار اصولی اصحاب ائمه مانند «کتاب الألفاظ» و «اختلاف الحدیث» را معرفی مینماید. فصل اول به مسئله «ائمه(ع) و اجتهاد» اختصاص دارد و با طرح پرسشهایی چون معنای اجتهاد در فرهنگ روایی، چرایی نهی ائمه(ع) از اجتهاد به رأی، و حدود جواز اجتهاد، به تفکیک میان «اجتهاد لغوی» و «اجتهاد اصطلاحی اهل رأی» میپردازد. در این فصل، استناد به روایات، سیره اصحاب و شواهد تاریخی نشان میدهد که ائمه(ع) تعلیم قواعد استنباطی را به شاگردان خود واگذار کردهاند، اما از کاربرد اصطلاح «اجتهاد» بهسبب مفاهیم انحرافی رایج در عصر خلفا پرهیز داشتهاند. فصل دوم درباره منابع احکام است و در آن ادله مورد قبول شیعه و اهلسنت -از قرآن و سنت تا عقل، اجماع، قیاس، استحسان، مصالح مرسله و قول صحابی- منقح شده و نقدهای نویسنده بر برخی ادله اهلسنت و نیز پاسخ او به آرای اخباریان ارائه میشود. فصل سوم نیز اصول عملیه شامل برائت، احتیاط، تخییر و استصحاب را شرح میدهد و نشان میدهد این قواعد چگونه برای تعیین تکلیف در موارد فقدان نص یا اجمال دلیل بهکار میروند.
«ائمه(ع) و علم اصول» اثری است که با نگاه تاریخی-استنادی میکوشد جایگاه امامان شیعه(ع) را در شکلگیری علم اصول بازسازی و روشن کند و از این جهت، در میان آثار معاصر درباره فلسفه اصول و تاریخ تطور این علم، جایگاهی ممتاز دارد. کتاب به دلیل طرح دقیق مناقشه اصولی-اخباری، بازخوانی منابع اولیه و تحلیل آرای فریقین، برای طلاب، پژوهشگران فقه و اصول و علاقهمندان مباحث روششناختی استنباط دینی مفید است. یکی از نقاط قوت اثر، ارائه نمونههای مستند از آثار اصولی اصحاب ائمه و نیز تحلیل چرایی اختلافات تاریخی درباره مشروعیت اجتهاد است. کتاب نشان میدهد که بسیاری از مبانی امروزین اصول فقه، ریشه در سنت آموزشی امامان دارد و همین نکته آن را به منبعی ارزشمند برای فهم میراث اصولی شیعه تبدیل میکند.
