کتاب «تنبیه الامة و تنزیه الملة» با تصحیح و ترجمه فارسی سید جواد ورعی، رسالهای سیاسی-دینی است که در بستر تحولات مشروطه ایران شکل گرفت. این کتاب که یکی از آثار برجسته نائینی بهشمار میآید، به بررسی نظریه حکومت اسلامی در عصر غیبت و نسبت آن با مشروطه و قانون اساسی میپردازد. نائینی، از فقهای برجسته و مرجع تقلید شیعه، این اثر را در سالهای اوج جنبش مشروطهخواهی نگاشته و در دفاع از مشروطیت در برابر تفکر استبدادی زمانه عرضه کرده است. کتاب از منظر تاریخی و سیاسی جایگاهی مهم نزد پژوهشگران اندیشه سیاسی اسلامی دارد و بهعنوان یکی از منابع اساسی برای تبیین سازگاری اصول دینی با حکومت قانون محسوب میشود.
نویسنده، استبداد سیاسی و دینی را نقد و تفکیک میکند و تلاش دارد با اتکا به مبانی فقهی نشان دهد که مشروعیت حکومت در دوران غیبت امام معصوم مشروط به پذیرش قانون اساسی و تشکیل مجلس شورای ملی است. او استبداد را در نقطه مقابل مشروطیت قرار میدهد و بر لزوم مشورت و مشارکت عمومی در امور حکومتی تأکید میورزد، چنانکه اشاره دارد حتی حکومت معصوم اگر بدون مشورت با مردم باشد، به نوعی استبداد بدل میشود. او همچنین با رد تلقی مخالفت اسلام با کسب دانش و آزادی اندیشه، آزادی قلم و بیان را از حقوق الهی میداند که برای رهایی جامعه از چیرگی طاغوت ضروری است. مباحث او بهویژه درباره رابطه دین و دولت مدرن، فصل مهمی در مباحث فلسفه سیاسی اسلامی باز میکند و نشان میدهد چگونه میتوان چارچوبهای شرعی را با مفاهیم مدرن حکومت قانون پیوند داد.
اثر حاضر سهم قابلتوجهی در شکلدهی گفتمان مشروطهخواهی دینی داشته و از دیدگاه تاریخی-اندیشهای اهمیت بالایی دارد. نائینی با استفاده از اصول فقهی، تلاش کرده است تا مشروعیت مشروطه را در چارچوب اسلام شیعی توجیه کند و مسیری برای فاصله گرفتن از استبداد ارائه دهد. این رساله در میان محققان علوم سیاسی و مطالعات دین و حکومت بهعنوان یک منبع مرجع برای فهم نسبت اسلام با دموکراسی و قانون اساسی شناخته میشود و نقدها و تحلیلهای متعددی بر آن نگاشته شده است. مخاطبان این کتاب عمدتاً پژوهشگران علوم سیاسی، تاریخ اندیشه اسلامی، دانشجویان الهیات و هر کسی است که به تعامل میان دین و مدرنیته و چالشهای حکومت در عصر غیبت علاقهمند است.
