کتاب «بهجت الروح: رساله فارسی در موسیقی» متنی منحصربهفرد و در عین حال بحثبرانگیز در تاریخ نظریه موسیقی ایرانی است. این رساله که به زبان فارسی نوشته شده، از آن جهت حائز اهمیت ویژهای است که بهاعتقاد پژوهشگرانی همچون هنری جورج فارمر، یکی از معدود آثار بازمانده در حوزه موسیقی مربوط به سدههای دهم تا دوازدهم هجری قمری به شمار میرود. موضوع اصلی کتاب، علم موسیقی است، اما نه از منظر صرفاً فنگرایانه، که درآمیختگی با باورهای کیهانشناختی، عرفانی و حتی افسانهای عصر خود. آنچه این اثر را از دیگر رسالات موسیقی متمایز میکند، پیوند زدن پیدایش نغمات و مقامات با جهانبینی دینی و اخترشناسی است؛ چنانکه در تبیین نام کتاب آمده، نویسنده مدعی است جبرئیل روح را با آوازخوانی در مقام راست در کالبد آدم(ع) دمیده است. این ویژگی، بهجت الروح را به متنی بدیع و جذاب برای پژوهشگران تاریخ موسیقی، فلسفه هنر و مردمشناسی فرهنگی ایران بدل کرده است.
محتوای کتاب در یک مقدمه، ده باب و یک خاتمه تنظیم شده و دامنه وسیعی از مباحث نظری و عملی موسیقی را در بر میگیرد. نویسنده در ابواب مختلف، ضمن اشاره به آرای حکمای یونان و اسلام، به نسبت موسیقی با وجود آدمی و تأثیرات شفابخش آن میپردازد و در این زمینه به نوشتههای ابنسینا استناد میکند. از جمله بخشهای قابل تأمل کتاب، فصلهای مربوط به ارتباط دوازده مقام اصلی با کواکب سبعه و عناصر اربعه است که رایجترین رویکرد پیشامدرن به موسیقی را نشان میدهد. همچنین نویسنده پانزده پند برای اهل موسیقی برشمرده و برای هر مجلس و هر مخاطبی، نغمهای خاص را پیشنهاد کرده است. در کنار این مباحث، مطالب افسانهای و شگفتانگیزی نیز در کتاب به چشم میخورد؛ مانند انتساب پیدایش برخی مقامها (نظیر بوسلیک، دوگاه و چهارگاه) به صدای حیواناتی چون موش، گربه و خر، و همچنین نسبت دادن اختراع برخی نغمات به پیامبران.
ارزیابی بهجت الروح بهعنوان یک متن موسیقایی، همواره با اما و اگرهای بسیاری همراه بوده است. نقطه قوت اصلی کتاب، نه در دقت نظری و فنی آن (چرا که از مباحث پایهای چون تقسیم وتر سخنی به میان نیامده)، که در بازتاب ذهنیت و باورهای عوامانهتر درباره موسیقی در دورهای از تاریخ ایران است که منابع موسیقایی چندانی از آن در دست نیست. به همین دلیل، این رساله بیش از آنکه برای موسیقیدانان در باب تئوری کاربردی مفید باشد، برای پژوهشگران تاریخ فرهنگ و هنر و علاقهمندان به تحول اندیشههای رمزی و کیهانی پیرامون موسیقی، منبعی ارزشمند و قابل تأمل است.
