نوشتار «گستره عصمت انبیا از دیدگاه عبدالجبار معتزلی، فخر رازی و خواجه طوسی» اثری کلامی-تحلیلی در حوزه الهیات اسلامی است که به یکی از دیرپاترین و مناقشهبرانگیزترین مباحث علم کلام، یعنی مسئله عصمت پیامبران، میپردازد. این اثر با تمرکز بر سه چهره شاخص از سه مکتب بزرگ کلامی -معتزله، اشاعره و امامیه- میکوشد حدود و ثغور عصمت انبیا را بهصورت منظم و مستند بازخوانی کند. مسئلهمحوری کتاب، نه اصل عصمت که مورد پذیرش عام متکلمان است، بلکه گستره و دامنه آن در ابعاد نظری و عملی، پیش و پس از بعثت، و نسبت آن با خطا، سهو و گناه است.
بخش عمده اثر، بهویژه در فصل سوم، به استخراج، دستهبندی و تحلیل ادله نقلی و عقلی مورد استناد قاضی عبدالجبار، فخر رازی و خواجه نصیرالدین طوسی اختصاص دارد. نویسنده با رویکردی تطبیقی، نخست ادله قرآنی و روایی هر یک از این اندیشمندان را بررسی کرده و مفاهیمی چون اخلاص، تطهیر، عهد الهی، هدایت و اطاعت را در استدلالهای آنان واکاوی میکند، سپس به سراغ مبانی عقلانی مانند نقض غرض از بعثت، لزوم وثوق مخاطبان، امتناع اقتدا به گناهکار و مسئله لطف الهی میرود. در ادامه، تحلیل انتقادی دلایل، تبیین مبانی معرفتی هر متکلم و نحوه مواجهه آنان با آیات و روایات موهم عدم عصمت، تصویری روشن از اختلافها و اشتراکهای سه دیدگاه ارائه میدهد و زمینه را برای طرح نظریه مختار در فصل چهارم فراهم میسازد.
اهمیت این اثر در آن است که با پرهیز از گزارش صرف آرا، به تحلیل مبنایی و سنجش روشمند دیدگاهها میپردازد و از این رهگذر، ابهامات رایج در ذهن مخاطبان درباره گستره عصمت انبیا را کاهش میدهد. نقطه قوت کتاب، انسجام ساختاری، تفکیک دقیق ادله نقلی و عقلی و توجه همزمان به نقد درونمکتبی و بینمکتبی است. این اثر برای دانشجویان و پژوهشگران الهیات و کلام اسلامی، بهویژه علاقهمندان به مباحث نبوت و عصمت، منبعی راهگشا به شمار میآید و میتواند در فهم عمیقتر اختلافات کلامی و مبانی نظری مکاتب اسلامی نقشی موثر ایفا کند.
