کتاب «قواعد فقهیه (جلد دوم): قاعده لا ضرر و لا ضرار (بخش دوم) و قاعده لا حرج» اثری تخصصی در حوزه مبانی استنباط احکام شرعی است که با نگاهی اجتهادی به تبیین دو مورد از کلیدیترین قواعد ثانویه در فقه اسلامی میپردازد. این کتاب که در ردیف متون عالی فقه استدلالی قرار میگیرد، حاصل تقریر دروس خارج فقه است. نویسنده در این اثر تلاش کرده است تا میان تعبد شرعی و عقلانیت شهودی پیوندی وثیق برقرار کند. ویژگی متمایز این نوشتار، دقت در واکاوی آرای متقدمان و متاخران، به ویژه مکتب فقهی نجف و سامرا، و سپس ارائه استنتاجهایی است که بر پایه مبانی توحیدی بنا شدهاند.
تمرکز اصلی کتاب بر واکاوی مفاد و قلمرو دو قاعده «لا ضرر» و «لا حرج» است که به عنوان سوپاپهای اطمینان در نظام تشریع، از بروز فرسودگی و سختی غیرقابلتحمل در اجرای احکام جلوگیری میکنند. در بحث قاعده لا ضرر، نویسنده به تحلیل ماهیت «ضرر» و «ضرار» پرداخته و با نقد دیدگاههایی که این قاعده را صرفاً ناظر به نهی تکلیفی یا نفی حکم حکومتی میدانند، به تبیین نظریه برگزیده خود درباره نفی صفت قانونی احکام ضرری میپردازد. در بخش مربوط به قاعده لا حرج نیز، مؤلف با استناد به آیات قرآن و روایات معتبر، مرز میان «مشقت متعارف» و «عسر و حرج ابطالکننده حکم» را ترسیم میکند. تحلیلهای مندرج در کتاب نشان میدهد که چگونه این قواعد بر تمامی احکام اولیه حکومت دارند و در تزاحمهای فردی و اجتماعی، ملاک تقدم حق و تکلیف را تغییر میدهند. این مباحث با رویکردی انتقادی نسبت به مشهورات فقهی تدوین شده و خواننده را به بازنگری در اصول موضوعه فقه سنتی وا میدارد.
کتاب فراتر از یک متن درسی ساده، به عنوان یک منبع پژوهشی برای مجتهدان و دانشپژوهان سطوح عالی حوزه و دانشگاه شناخته میشود. پیام اصلی کتاب، نشان دادن انعطافپذیری و کارآمدی شریعت در مواجهه با تنگناهای واقعی زندگی انسانی است. مخاطب هدف این مجلد، محققانی هستند که به دنبال فهم عمیقِ مبانیِ مدارا و نفی عسر در ساختار تشریع اسلامی هستند و از مواجهه با استدلالهای فنی و پیچیده فقهی هراسی ندارند.
