کتاب «دائرةالمعارف قرآن کریم»، اثر پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن، جامعترین و مهمترین دائرةالمعارف تخصصی قرآنپژوهی به زبان فارسی است که در قالبی منظم و علمی به بررسی مفاهیم، اعلام، اصطلاحات و موضوعات مرتبط با قرآن کریم میپردازد. این دانشنامه عظیم، حاصل سالها پژوهش جمعی از برجستهترین قرآنپژوهان و محققان حوزوی و دانشگاهی ایران، تحت مدیریت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم) است. جلد بیستم این مجموعه، همچون مجلدات پیشین، در زمره آثار مرجع معتبر و بیبدیل در مطالعات قرآنی به شمار میرود که با هدف ارائه اطلاعات دقیق، منسجم و مستند به منابع اصیل اسلامی و تحقیقات روزآمد، تدوین شده است.
مقالههای جلد بیستم دائرهالمعارف قرآن کریم، با ساختاری علمی، شامل تعریف، ریشهشناسی لغوی و اصطلاحی، جایگاه موضوع در آیات قرآن، بررسی دیدگاههای مفسران شیعه و اهلسنت، تحلیلهای کلامی، تاریخی و گاه روایی، و در نهایت جمعبندی و ارائه ارجاعات گسترده به منابع اولیه و ثانویه است. از موضوعات کلیدی که در این مجلد و بهطور کلی در این دائرهالمعارف مورد توجه قرار گرفتهاند، میتوان به مفاهیم اعتقادی (مانند غیبت، قیامت)، اعلام تاریخی و قرآنی (اشخاص، اماکن)، اصطلاحات علوم قرآنی (مانند قرائات، غریب القرآن)، و مسائل فقهی و اخلاقی مستفاد از آیات اشاره کرد. رویکرد کتاب، افزون بر توصیف، تحلیلی است و کوشیده با بررسی تطبیقی آراء و استناد به آیات، تصویری جامع و چندبعدی از هر موضوع ارائه دهد.
دائرةالمعارف قرآن کریم، بهعنوان یک اثر مرجع ملی و علمی، از سوی نهادهای حوزوی و دانشگاهی مورد تقدیر قرار گرفته و در بسیاری از پژوهشهای قرآنی معاصر بهعنوان منبعی معتبر استناد میشود. نقاط قوت ممتاز این مجموعه را میتوان در جامعیت و نظم منطقی مدخلها، اعتبار علمی نویسندگان و هیئت تحریریه، استناد گسترده به منابع کهن و جدید، و بیان نسبتاً روان و دقیق همراه با پرهیز از افراط و تفریط دانست. این اثر نهتنها خلأ یک دائرهالمعارف تخصصی و فارسیزبان در حوزه قرآن را پر کرده، بلکه با معیارهای علمی روز دنیا در تدوین دانشنامهها نیز هماهنگ است. مخاطبان اصلی این کتاب، پژوهشگران، استادان، دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشتههای علوم قرآن و حدیث، الهیات و حوزههای علمیه هستند. مطالعه این دائرةالمعارف به هر علاقهمند جدی قرآنپژوهی توصیه میشود، چرا که دریچهای گسترده به عمق و وسعت معارف قرآنی میگشاید و ابزاری ضروری برای انجام تحقیقات اصیل و عمیق فراهم میآورد.
