کتاب «شرح فارسی الاسفار الاربعه (جلد ۴)» تدوین و تقریر یکی از متون بنیادین در حوزه حکمت متعالیه است که با هدف گشودن گرههای دشوار فلسفی از مهمترین اثر صدرالمتالهین نگاشته شده است. نویسنده که خود در علومی چون ریاضیات، نجوم، عرفان و فقه سرآمد بود، در این جلد مشخص به تبیین دقیق مباحث مربوط به «جواهر و اعراض» میپردازد. ویژگی متمایز این شرح در آن است که مفاهیم انتزاعی و غامضِ حکمت صدرایی را با بیانی سلیس و در عین حال فنی، برای مخاطب فارسیزبان بومیسازی کرده و از این منظر، پلی میان متون کلاسیک و فهم معاصر ایجاد کرده است.
در این مجموعه، تمرکز اصلی بر مبحث «جواهر و اعراض» و کالبدشکافی مقولات دهگانه مشایی از دیدگاه حکمت متعالیه است. نویسنده در این بخش، به تفصیل درباره حقیقت جوهر، اقسام آن و تفاوتهای جوهر مادی و مجرد بحث میکند و سپس به بررسی اعراض نهگانه از جمله کم، کیف و أین میپردازد. یکی از مسائل کلیدی که در این مجلد بررسی شده، نسبت میان حرکت جوهری و اعراض است که نویسنده با دقت برهانی، تزلزل در مبانی قدما را آشکار کرده و دیدگاههای نوینِ حکمت را جایگزین میسازد. مفاهیم دشواری همچون «هیولی»، «صورت» و «ابعاد جسمانی» با زبانی استدلالی کالبدشکافی شدهاند تا خواننده بتواند پیوند میان طبیعیات قدیم و مابعدالطبیعه را درک کند.
ارزیابی کلی این اثر نشاندهنده تاثیر عمیق آن بر غنای ادبیات فلسفی به زبان فارسی است و منتقدان آن را به عنوان یکی از دقیقترین شروحِ معاصر بر کتاب اسفار ستودهاند. اهمیت این مجلد در آن است که با پرهیز از اطاله کلام، دشوارترین مباحث بخش «امور عامه» و «جواهر و اعراض» را که همواره محل اختلاف فلاسفه بوده، با استناد به مبانی توحیدی و عرفانی حل و فصل میکند. این کتاب برای اساتید فلسفه، پژوهشگران حکمت متعالیه و شاگردان دورههای عالی فلسفه اسلامی یک متن آموزشی تراز اول محسوب میشود که آنها را از مراجعه به شروحِ پراکنده و گاه مبهم بینیاز میسازد. پیام اصلی این اثر، بازگشت به عقلانیت شهودی و نشان دادن هماهنگی میان برهان، عرفان و قرآن در لایههای پنهان هستی است.
