کتاب «یادداشتهای استاد مطهری: جلد شانزدهم» اثری تخصصی در حوزه تفکر اسلامی و فلسفه است که بخشی از گنجینه مکتوب و منتشرنشده یکی از تأثیرگذارترین اندیشمندان معاصر ایران را پیش روی مخاطب میگذارد. این جلد که چهارمین دفتر از بخش دفاتر یادداشت محسوب میشود، به دلیل جایگاه علمی نویسنده در پیوند میان حکمت سنتی و مسائل مستحدثه، از اهمیت ویژهای در میان پژوهشگران برخوردار است. نویسنده که خود مجتهدی بنام و فیلسوفی مسلط بود، این یادداشتها را به عنوان بستری برای تاملات شخصی و پیشنویس طرحهای علمی خود نگاشته است. این متن با صراحتی بیانی و ایجازی علمی، فرصتی برای درک فرآیند شکلگیری اندیشههایی فراهم میکند که بعدها بنیان کتابهای مفصل او را تشکیل دادند. ویژگی برجسته این مجلد، تمرکز بر مفاهیم انتزاعی و ارائه نظاممند دغدغههایی است که در میانه تدریس و تحقیق برای نویسنده ایجاد شده و در آن زمان مجالی برای بسط یافتن نیافته بودند.
در محتوای این مجلد، تمرکز اصلی بر مباحث هستیشناختی و رابطه میان خالق و مخلوق است. نویسنده با دقتی فلسفی به کالبدشکافی مفهوم بندگی و نسبت وجودی میان واجبالوجود و ممکنالوجود میپردازد. یکی از بخشهای کلیدی کتاب، واکاوی مبحث «رابطه با خدا» است که نویسنده در آن سعی دارد میان شهود عرفانی و برهان عقلی وفاق ایجاد کند. او در این یادداشتها به نقد آرای مادیگرایان و همچنین بررسی انحرافات فکری در برداشتهای ناصحیح از توحید میپردازد. موضوعات کلیدی همچون عدل الهی، عبادت و جایگاه دعا در نظام علی و معلولی هستی، بخشهای مهمی از این دفتر را به خود اختصاص دادهاند. برخلاف کتابهای تألیفی، در این یادداشتها شاهد پرسشهای صریح و گاه کلنجارهای ذهنی نویسنده با متون کلاسیک فلسفی هستیم. این اثر به تبیین دقیق لایههای پنهان رابطه انسان با امر قدسی میپردازد و خواننده را با ساختار فکری نویسنده در مواجهه با شبهات جدید کلامی آشنا میکند. هر یادداشت در این مجلد، برشی از یک نظام فکری است که در آن، عقلانیت ابزاری در خدمت فهم وحی قرار میگیرد.
ارزیابی کلی این اثر نشان میدهد که کتاب «یادداشتهای استاد مطهری: جلد شانزدهم» بیش از آنکه یک کتاب درسی باشد، یک منبع دست اول برای تبارشناسی اندیشه اسلامی معاصر است. این کتاب در فضای آکادمیک و حوزوی به عنوان سندی برای درک عمق تتبع نویسنده در منابع اصلی فلسفه و کلام شناخته میشود. منتقدان معتقدند که انتشار این دفاتر، ابهامات موجود در برخی از آثار چاپی نویسنده را برطرف کرده و سیر تکاملی آرای او را روشن میسازد. اهمیت این کتاب در ژانر خود به دلیل ارائه نگاهی عریان به ذهنیت یک متفکر در لحظه تئوریپردازی است. مخاطبان هدف این اثر، محققان فلسفه متعالیه، دانشجویان الهیات و پژوهشگرانی هستند که به دنبال فهم دقیقتر ریشههای نظری نظام جمهوری اسلامی و تفکر نوین دینی هستند.
